Naar de inhoud
Opinie

Manon Cop in HLN over toestemming, verkrachting & slaap

Wanneer is er sprake van geldige toestemming voor seks? Kan toestemming worden ingetrokken? Advocaat Manon Cop legt uit wat de Belgische wet bepaalt.
toestemming, verkrachting & slaap

Is het verkrachting als je eerst toestemt met seks en je een uur later niet meer wil?

Kan seks die aanvankelijk met wederzijdse toestemming begon, later alsnog verkrachting worden? Ja. Sinds de hervorming van het seksueel strafrecht in 2022 staat het begrip ‘toestemming’ centraal in de Belgische wetgeving. Toestemming moet vrij worden gegeven en kan op elk moment worden ingetrokken. Maar wat betekent dat concreet?

Gisteren kwam die vraag opnieuw in het nieuws naar aanleiding van een zaak voor de correctionele rechtbank van Turnhout. Twee jonge mensen had eerder op de avond met wederzijdse toestemming seks. Later zou opnieuw seksuele feiten hebben plaatsgevonden, waarbij nadien discussie ontstond over de vraag of er op dat moment nog toestemming was.

De zaak illustreert een vraag die ik in mijn praktijk als advocaat gespecialiseerd in seksueel strafrecht steeds vaker zie terugkomen: wanneer is er juridisch sprake van geldige toestemming voor seksuele handelingen?

Toestemming is geen eenmalige toestemming

Sinds de hervorming van het seksueel strafrecht in 2022 is toestemming uitdrukkelijk wettelijk geregeld (zie hierover ook: webinar seksueel strafrecht).

Toestemming moet vrij worden gegeven en wordt beoordeeld in het licht van de concrete omstandigheden. Belangrijk is bovendien dat toestemming op elk moment vóór of tijdens een seksuele handeling kan worden ingetrokken.

Dat betekent dat iemand aanvankelijk volledig kan instemmen met seks, maar later toch kan aangeven dat hij of zij niet meer verder wil.

Een eerdere toestemming betekent dus niet automatisch dat ook toestemming bestaat voor iedere daaropvolgende seksuele handeling.

Een eenvoudig voorbeeld

Iemand stemt ermee in om seks te hebben. Tijdens de seksuele handelingen verandert die persoon van gedachten en zegt: ‘stop’.

Vanaf dat moment is de eerdere toestemming niet langer aanwezig.

Maar het hoeft niet noodzakelijk met de letterlijke woorden ‘stop’ of ‘ik wil dit niet’ te gebeuren. Toestemming moet worden beoordeeld aan de hand van alle omstandigheden van het concrete geval.

Kan je toestemming tijdens seks intrekken?

Ja.

Toestemming is geen contract en geen definitieve beslissing die eenmaal gegeven niet meer kan worden teruggedraaid.

Iemand kan bijvoorbeeld aanvankelijk instemmen met seks, maar tijdens de seksuele handelingen aangeven dat hij of zij wil stoppen. Vanaf dat moment moet die grens worden gerespecteerd. Dat geldt ook wanneer de betrokken personen al eerder seks hadden, een relatie hebben of elkaar goed kennen.

Het uitgangspunt is eenvoudig: toestemming moet bestaan op het moment waarop de seksuele handeling plaatsvindt.

Wat als iemand slaapt?

Ook daarover is de wet duidelijk. Het seksueel strafrecht bepaalt uitdrukkelijk dat er geen sprake kan zijn van toestemming wanneer de seksuele handeling wordt gepleegd ten nadele van een bewusteloos of slapend slachtoffer.

In ieder concreet dossier blijft uiteraard de feitelijke bewijsvoering van belang: de rechtbank moet zo goed mogelijk de waarheid proberen te reconstrueren en beoordelen wat er precies is gebeurd en of de feiten boven alle gerede twijfel kunnen worden bewezen.

Moet iemand ‘nee’ zeggen?

Nee. Een van de belangrijke veranderingen in het moderne seksueel strafrecht is dat toestemming niet mag worden afgeleid uit het enkele feit dat iemand zich niet heeft verzet. Dat is belangrijk omdat mensen in bedreigende of angstige situaties heel verschillend kunnen reageren.

Sommige mensen proberen actief weerstand te bieden. Anderen vluchten, proberen de situatie verbaal te beëindigen of bevriezen volledig. Sommigen gaan zelfs mee in de seksuele handelingen (fawn).

Het ontbreken van fysiek verzet betekent daarom zeker niet dat iemand heeft ingestemd. Ook non-verbale communicatie en de concrete omstandigheden kunnen een rol spelen bij de beoordeling van de toestemming. Zie hierover ook in het boek van Manon Cop: Eens dader, altijd dader?

Wat als iemand te veel alcohol heeft gedronken?

Ook alcohol kan relevant zijn voor de vraag of iemand nog in staat was om vrij zijn of haar wil te bepalen.

De wet bepaalt dat er geen toestemming kan zijn wanneer een seksuele handeling wordt gesteld door gebruik te maken van een kwetsbare toestand van het slachtoffer, onder meer als gevolg van alcohol, verdovende middelen of andere stoffen, wanneer daardoor de vrije wil is aangetast.

Dat betekent niet dat elk seksueel contact waarbij iemand alcohol heeft gedronken zonder geldige toestemming gebeurt en zodus een zedenmisdrijf zoals verkrachting of aantasting van de seksuele integriteit uitmaakt.

De concrete omstandigheden zijn bepalend. Hoeveel alcohol werd er gedronken? Hoe gedroeg de persoon zich? Was die persoon nog aanspreekbaar en in staat om beslissingen te nemen? Wat blijkt uit berichten, camerabeelden of andere getuigenissen? Zijn er toxicologische gegevens? In een strafdossier zijn al die elementen relevant.

Is spijt achteraf hetzelfde als het intrekken van toestemming?

Nee. Dat onderscheid is juridisch zeer belangrijk.

Stel dat iemand op het moment zelf vrijwillig instemt met seks, maar de volgende ochtend spijt heeft van die beslissing, dan is er geen sprake van verkrachting.

Het strafrecht kijkt naar de vraag of er op het moment van de seksuele handeling geldige toestemming was.

Het achteraf intrekken van de toestemming is iets anders dan tijdens de seksuele handeling van gedachten veranderen. Wie tijdens de seksuele handelingen aangeeft niet meer verder te willen, trekt de eerder gegeven toestemming wel in.

Kan seks dus eerst met toestemming beginnen en later verkrachting worden?

Ja, dat is juridisch mogelijk.

Het feit dat er eerder die avond vrijwillig seksueel contact heeft plaatsgevonden, betekent niet dat alle daaropvolgende seksuele handelingen automatisch met toestemming gebeuren.

Toestemming is geen algemene toestemming voor de volledige avond.

Elke seksuele handeling moet worden beoordeeld binnen de concrete omstandigheden waarin ze plaatsvindt. Daarbij moet uiteraard een belangrijk onderscheid worden gemaakt tussen een situatie waarin iemand tijdens de feiten zijn of haar toestemming intrekt en een situatie waarin iemand pas achteraf spijt krijgt van vrijwillig gesteld seksueel contact.

‘Maar hoe bewijs je dat achteraf?’

Dat is één van de grootste moeilijkheden in zedenzaken.

In veel dossiers zijn er geen rechtstreekse getuigen. Het gaat vaak om twee verschillende verklaringen (een-woord-tegen-woord situatie) over wat er precies is gebeurd.

Dat betekent echter zeker niet dat een zedenzaak waarbij de dader de feiten ontkent niet bewezen verklaard kan worden door een rechtbank. Een strafonderzoek kan verschillende soorten bewijs bevatten, bijvoorbeeld: berichten en sms-verkeer, camerabeelden, getuigenverklaringen, medische vaststellingen, DNA-onderzoek, toxicologisch onderzoek, gegevens over het gedrag voor en na de feiten, verklaringen die onmiddellijk of kort na de feiten werden afgelegd, patroon bij meerdere slachtoffers

De rechter moet uiteindelijk het volledige dossier beoordelen en nagaan of de verkrachting of de aanranding boven gerede twijfel bewezen zijn.

Bekende of onbekende: maakt dat verschil?

Nee.

De vraag of iemand het slachtoffer kende, speelt geen rol voor de bepaling of er toestemming was. Seksueel geweld kan plaatsvinden tussen vreemden, maar ook binnen een relatie, huwelijk, vriendschap of andere vertrouwensrelatie. Het is zelfs een misvatting dat de meeste zedendelinquenten onbekenden zijn. Vaak kennen dader en slachtoffer elkaar heel goed.

Toestemming hangt niet af van de relationele band tussen twee personen.

‘Moeten we dan eerst een contract tekenen?’

Die vraag krijg ik in gesprekken over toestemming regelmatig als grap te horen.

Maar toestemming voor seks werkt natuurlijk niet als een vooraf ondertekend contract. Een handtekening op voorhand kan nooit garanderen dat iemand tijdens de seksuele handelingen nog steeds instemt. Toestemming kan immers op ieder moment worden ingetrokken.

Dat betekent gelukkig niet dat seks niet spontaan kan zijn. Wel betekent het dat beide personen alert moeten zijn voor elkaars grenzen en signalen. Bij twijfel is communicatie belangrijk. En wanneer iemand duidelijk te dronken, bewusteloos of slapend is, is het antwoord eenvoudig: er kan op dat moment geen geldige toestemming worden gegeven.

De moeilijkheid van zedenzaken: bewijs en vermoeden van onschuld

Toestemming is in veel zedendossiers een juridisch en feitelijk complex vraagstuk.

Als advocaat seksueel strafrecht zie ik dat dossiers sterk van elkaar kunnen verschillen. Soms zijn er belangrijke objectieve bewijselementen. In andere dossiers staan verklaringen van betrokkenen lijnrecht tegenover elkaar en is er weinig  steunbewijs.

Bij de beoordeling van een strafzaak moet het vermoeden van onschuld altijd worden gerespecteerd. Een aangifte betekent niet automatisch dat de feiten bewezen zijn. Omgekeerd betekent het ontbreken van zichtbaar geweld of fysiek verzet evenmin automatisch dat er toestemming was. De rechtbank moet op basis van het concrete dossier beoordelen wat bewezen is.

Toestemming is een momentopname, geen blanco cheque

De kern van de huidige wetgeving laat zich eigenlijk eenvoudig samenvatten:

Toestemming moet vrij en geïnformeerd worden gegeven, moet betrekking hebben op de concrete seksuele handeling en kan op elk moment worden ingetrokken.

Wie eerder toestemming gaf, heeft daarmee niet automatisch voor alle volgende seksuele handelingen toestemming gegeven.

En wie achteraf spijt heeft van vrijwillig seksueel contact, heeft daarmee niet noodzakelijk een strafbaar feit meegemaakt.

Heeft u vragen over een zedenzaak?

Wordt u verdacht van verkrachting, aanranding of een ander seksueel misdrijf? Of bent u slachtoffer van seksueel geweld en weet u niet welke stappen u kunt zetten?

In zedenzaken is een vroege en gespecialiseerde juridische begeleiding belangrijk. Iedere zaak moet worden beoordeeld op basis van haar eigen feiten, het beschikbare bewijs en de toepasselijke wetgeving.

Heeft u juridisch advies nodig over een dossier rond verkrachting, toestemming of andere seksuele feiten? Neem dan contact op met mr. Manon Cop voor een vertrouwelijk gesprek.

Zie ook: Het Laatste Nieuws – Zedenzaak-expert Manon Cop licht toe

Mr. Manon Cop
Advocaat · Seksueel Strafrecht

Advocaat aan de balie van Antwerpen, gespecialiseerd in seksueel strafrecht. Co-auteur van het handboek ‘Het seksueel strafrecht — Van wet tot vonnis’ (LeA Uitgevers) en co-host van de podcast Studio Z.

Contact