Op donderdag 12 november was mr. Manon Cop te gast bij De Tafel van Ruben op Play, waar zij als experte seksueel strafrecht toelichting gaf bij de recente berichtgeving over mogelijke zedenfeiten van ‘Bruine Mehdi’, trial by media, slachtofferschap, het vertrouwen (of wantrouwen) in justitie en het belang van een grondig en correct strafrechtelijk onderzoek.
Tijdens het debat ging het over toestemming, alcoholgebruik, laattijdige aangiften, de drempel om naar politie en justitie te stappen en het vermoeden van onschuld. Thema’s die in de dagelijkse praktijk van een zedenadvocaat bijzonder belangrijk zijn maar waarover veel misvattingen heersen.
Tijdens het gesprek was het belangrijk om een duidelijk onderscheid te maken tussen berichtgeving op (sociale) media en het daaruit volgende maatschappelijke debat en de juridische beoordeling van zedenfeiten. Wanneer ernstige beschuldigingen naar buiten komen, is het essentieel dat er ruimte is voor de verhalen van mogelijke slachtoffers. Zij moeten gehoord worden en de erkenning & hulp krijgen die zij nodig hebben. Tegelijkertijd mag niet worden vergeten dat schuld uitsluitend door justitie kan worden onderzocht en vastgesteld. Het vermoeden van onschuld is een fundamenteel principe binnen onze rechtstaat waar geen afbreuk aan gedaan mag worden, door niemand. In dit artikel gaan we hier dieper op in.
Waarom slachtoffers soms eerst hun verhaal op sociale media vertellen
Een van de vragen tijdens het gesprek was waarom mogelijke slachtoffers soms eerst bij een ‘content creator’ of via sociale media terechtkomen, in plaats van onmiddellijk naar de politie te stappen.
In mijn praktijk zie ik dat de stap naar politie en justitie voor veel slachtoffers bijzonder groot is. Vorig jaar hebben iets meer dan 5000 personen aangifte gedaan van verkrachting. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt echter dat meer dan 90% van de slachtoffers van seksueel geweld géén aangifte doen. Het ‘dark number’ in zedenzaken en de drempel om aangifte te doen ligt dus bijzonder hoog. De redenen hiervoor zijn uiteenlopend.
Seksuele feiten spelen zich vaak af in de privésfeer, waardoor er vaak geen rechtstreekse getuigen zijn. Slachtoffers kunnen twijfelen aan zichzelf, zich schamen of bang zijn dat ze niet geloofd zullen worden wanneer ze naar de politie zouden stappen. Ook de angst voor reacties uit de omgeving kan een rol spelen om geen aangifte te doen. Stel je bijvoorbeeld voor dat de dader iemand is die heel goed ligt binnen de familie of die je gezin financieel ondersteunt. Het is heel normaal en logisch dat je als slachtoffer dan geen ruzie of breuk binnen de familie wil veroorzaken. Of stel je voor dat je slachtoffer bent van iemand met een bepaalde status, dan is het heel begrijpelijk dat je bang bent om niet geloofd te worden wanneer je je ervaringen zou delen.
Sociale media kunnen dan een laagdrempelige plek lijken om voor het eerst over een ervaring te spreken, zeker wanneer je verbinding vindt bij anderen die gelijkaardige verhalen delen.
Dat betekent uiteraard niet dat sociale media de plaats is om iemand zijn of haar schuld vast te stellen. Enkel justitie heeft opsporingsmogelijkheden en de bevoegdheid om te beoordelen of iemand al dan niet een misdrijf gepleegd heeft. Iemand veroordelen zonder enige vorm van proces op sociale media is zeer kwalijk. Maar het is wel belangrijk dat we begrijpen waarom iemand soms tijd nodig heeft om de stap naar officiële instanties te zetten en waarom daardoor soms verhalen eerst circuleren op sociale media.
Een laattijdige aangifte betekent dus zeker niet dat een verhaal ongeloofwaardig. Veel slachtoffers van seksueel geweld hebben tijd nodig om te begrijpen wat er gebeurd is, om hun ervaringen een plaats te geven of om de moed te vinden om erover te spreken.
We moeten absoluut vermijden om op basis van het tijdstip van een aangifte conclusies te trekken over de geloofwaardigheid van een verklaring.
Toestemming is geen carte blanche
Een belangrijk onderdeel van het gesprek ging over een uitspraak die in een van de getuigenissen naar voren kwam: iemand had ingestemd met seks, maar niet met wat er daarna gebeurde.
Het op elk moment tijdens de seksuele handelingen kunnen intrekken van iemands toestemming fundamenteel principe van het huidige Belgische seksueel strafrecht: de bescherming van het seksuele zelfbeschikkingsrecht. Toestemming voor de ene seksuele handeling betekent niet automatisch toestemming voor een andere die daarop volgt. Je kan op elk moment je eerder gegeven toestemming weer intrekken.
Laten we het concreet maken met een voorbeeld: stel je hebt seks en je bent akkoord met een vaginale penetratie, maar plots vraagt je sekspartner om een anale penetratie. Uiteraard kan je hier zeggen dat je dit niet wil en betekent het niet omdat je akkoord was met een vaginale penetratie, dat je ook akkoord bent met een anale penetratie. Of stel bijvoorbeeld dat je na een leuke avond samen in bed beland, maar je voelt je plots onwel en je wil terug naar huis. Uiteraard is het niet omdat je mee naar iemands huis bent gekomen dat je je niet meer kan bedenken. Je kan op ieder moment je toestemming intrekken en vertrekken.
Instemmen met een bepaalde seksuele handeling betekent dus zeker niet dat alle grenzen verdwijnen. Iedereen behoudt op ieder moment het recht om zijn of haar grenzen aan te geven en die grenzen moeten altijd worden gerespecteerd.
Wanneer ben je te dronken om toestemming te geven?
De wet zegt dat er geen toestemming kan zijn als de vrije wil is aangetast door het gebruik van verdovende middelen, waaronder alcohol. Het is zeker niet zo dat je geen legale seksuele betrekkingen meer kan hebben als je iets hebt gedronken. Er bestaat geen wettelijk vastgelegd alcoholpromillage vanaf wanneer iemand automatisch geen toestemming meer kan geven. Het is ook geen wiskundige oefening waarbij we een bepaald aantal glazen kunnen koppelen aan het al dan niet kunnen geven van toestemming, omdat iedereen anders reageert op alcohol en het anders kan zijn wanneer iemand groot en struis is en geregeld een glas consumeert, dan wel als je klein en tenger bent en amper alcohol drinkt.
De concrete omstandigheden zijn dus altijd bepalend. Was iemand nog in staat om vrij zijn of haar wil te bepalen? Kon die persoon nog keuzes maken? En heeft de andere persoon misbruik gemaakt van een kwetsbare toestand waardoor de vrije wil was aangetast?
Dat vraagt telkens een individuele beoordeling door een strafrechter aan de hand van alle omstandigheden in het strafdossier. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een toxicologisch verslag, aan camerabeelden waarop iemand zeer duidelijk aan het wankelen of overgeven is, aan sms berichten die geen consistent verhaal meer bevatten,…
Een vraag die vaak terugkomt is deze: wat wanneer beide personen alcohol hebben gedronken? Men kan zich evident niet verschuilen achter het feit men dronken was om te stellen dat men geen verantwoordelijkheid draagt in eventuele strafbare feiten gepleegd in dronken toestand. Je kan ook niet automatisch besluiten dat ze allebei verantwoordelijk zijn of dat één van hen noodzakelijk schuldig is. De situatie van beide personen moet afzonderlijk worden bekeken.
De hervorming van het seksueel strafrecht: toestemming centraal
De hervorming van het seksueel strafrecht, die op 1 juni 2022 in werking trad, heeft een belangrijke verschuiving teweeggebracht. De seksuele zelfbeschikking van het individu staat veel centraler dan voorheen. Vroeger beschermde de strafwet veeleer het gezin en de eer van de familie. Vandaag staat de bescherming van de seksuele integriteit van het individu centraal. Toestemming werd ook uitdrukkelijk in de wet gedefinieerd.
Enkele belangrijke uitgangspunten in deze definitie zijn:
- Het ontbreken van fysiek verzet door het slachtoffer betekent niet dat er een geldige toestemming was.
- Toestemming kan op ieder moment worden ingetrokken, weliswaar niet na de feiten (spijt hebben na de feiten is niet hetzelfde als een gebrek in toestemming).
- Toestemming voor één seksuele handeling betekent niet automatisch toestemming voor een andere die daarop volgt.
- Iemand die slaapt of bewusteloos is, kan nooit toestemming geven.
- Wanneer iemand misbruik maakt van een kwetsbare toestand waardoor de vrije wil van de andere persoon is aangetast, kan er geen sprake zijn van geldige toestemming.
De achterliggende filosofie is duidelijk: de centrale vraag is niet langer of iemand zich voldoende heeft verzet, maar of er daadwerkelijk een geldige en vrije toestemming was. Wanneer deze ontbreekt, is er sprake van een zedenmisdrijf.
Sinds 1 september 2026 is het nieuwe Strafwetboek in werking getreden, dat ook invloed heeft op zedenfeiten, met onder meer een nieuwe systematiek en aangepaste mogelijkheden op het vlak van bestraffing. Bij feiten uit het verleden moet daarom bijzonder zorgvuldig worden nagegaan welke wettelijke bepalingen van toepassing zijn. Daarbij kunnen verschillende opeenvolgende wettelijke regelingen relevant zijn.
Verdachten hebben recht op een eerlijk proces
Wanneer beschuldigingen publiek worden gemaakt, ontstaat soms snel een maatschappelijke veroordeling. “Waar rook is, is vuur” zeggen of denken veel mensen. Zeker wanneer het gaat om iemand met een zekere bekendheid, kan de media-aandacht bijzonder groot zijn.
Het is belangrijk dat we twee zaken tegelijkertijd kunnen erkennen. Enerzijds moeten mogelijke slachtoffers altijd ernstig worden genomen. Hun ervaringen mogen niet geminimaliseerd worden en ze moeten de ruimte krijgen om hun verhaal te delen met hun vertrouwde omgeving, met politie en/of hulpverlening. Anderzijds heeft iedereen die met ernstige beschuldigingen wordt geconfronteerd recht op het vermoeden van onschuld, een zorgvuldig onderzoek en een daadwerkelijke mogelijkheid tot verdediging.
Sociale media functioneren niet volgens dezelfde beschermende regels als justitie. Er is geen onderzoek à charge en à décharge en er is geen tegensprekelijk debat waarbij alle betrokken partijen hun standpunten kunnen uiteenzetten.
Dat betekent uiteraard niet dat mensen niet over hun ervaringen mogen spreken. We willen de drempel voor slachtoffers om hun ervaringen te delen net verlagen. Wel moeten we opletten dat de publieke opinie niet de plaats inneemt van een onafhankelijke rechter.
Hulp zoeken: voor slachtoffers én voor mensen die hun gedrag willen veranderen
Het belangrijkste deel van het gesprek was misschien wel het deel over de hulpverlening. Waar kan iemand terecht die net seksueel geweld heeft meegemaakt? Wie fysiek seksueel geweld heeft meegemaakt, kan terecht bij een Zorgcentrum na Seksueel Geweld. Daar kan men 24 uur op 24 terecht voor medische en psychologische ondersteuning en, indien aangewezen, een forensisch onderzoek om eventuele bewijsmiddelen veilig te stellen. Een aangifte bij politie is daarbij zeker niet noodzakelijk. Dat kan nadien nog of niet als je dat niet wil.
Ook bij 1712 kan je terecht, bij CAW’s, bij Punt VZW, bij het meldpunt voor grensoverschrijdend gedrag,…
Maar het is minstens even belangrijk om aandacht te besteden aan preventie. Er bestaan ook mensen die beseffen dat hun seksuele gedrag problematisch is, die bepaalde impulsen moeilijk onder controle krijgen of die bang zijn dat ze grenzen zullen overschrijden. Ook zij moeten gespecialiseerde hulp kunnen zoeken en dat uiteraard liefst voordat er strafbare feiten worden gepleegd. (Potentiële) plegers kunnen terecht bij StopItNow, bij CGG’s, bij ITER, bij CAW asterisk,…
Elk slachtoffer van seksueel geweld dat we hebben kunnen voorkomen door juiste hulpverlening is een absolute winst.
Ruimte voor slachtoffers, respect voor het vermoeden van onschuld
Wat mr. Manon Cop vooral wilde meegeven tijdens De Tafel van Ruben, is dat we als samenleving niet in uitersten moeten denken.
We kunnen slachtoffers ernstig nemen zonder zelf rechter te spelen. We kunnen het vermoeden van onschuld respecteren zonder mogelijke slachtoffers het zwijgen op te leggen.
En we moeten veel, juist en genuanceerd blijven praten over seksueel geweld om het taboe te doorbreken en de aangiftedrempel te verlagen.
Dat is ook wat zij dagelijks in haar praktijk als zedenadvocaat in het seksueel strafrecht probeer te doen: aandacht hebben voor de mens achter de feiten, maar altijd met respect voor de juridische werkelijkheid en de rechten van alle betrokkenen.
Zie hier een fragment uit de aflevering op Play.
